Makale

İkinci Bir Mağduriyet Oluşturma: Mağdur Suçlayıcılık

0

Sosyal medyada, özellikle suç haberleri üzerine, mağduru suçlayan yorumlar yapıldığı görülmektedir. Mağdur suçlayıcı yorumlar mağduru olumsuz yönde etkiler ve aynı zamanda faili aklamaya yönelik bir zemin hazırlar. Bu yazıda ‘mağdur suçlayıcılık’ (victim-blaming) kavramı ile insanlarda mağduru suçlama eğiliminin nelerden kaynaklanabileceğinden, suçlanması hâlinde mağdurda görülebilecek olumsuz durumlardan ve mağdur suçlayıcılık yapmaya nasıl engel olunabileceğinden kısaca bahsedeceğim.

Mağdur suçlayıcılık diğer ortamların dışında dijital ortamlarda da gerçekleştiği ve maruz kalanı psikolojik istismara uğrattığı için dijital şiddet türleri içerisinde yer alır. Bu kavram bir suçun işlenmesinde suçlu gibi mağdurun da bir payı olduğuna dair mağduru suçlamak anlamına gelir. Örneğin; “O saatte orada ne işi varmış, hak etmiş.”, “O kıyafeti giymeseymiş.”, “Bu ırktan/cinsiyetten/dinden olduğu için bunu hak edecek bir şey yapmıştır.” gibi yorumlar mağdur suçlayıcı yorumlardır ve mağduru suçlayan kişi genellikle bu suçlamaları toplumda dezavantajlı konumda olan mağdura karşı ön yargıyla yapar ve bu duruma kendince bir dayanak bulur. Oysa mağdur suçlayıcıların suçlamalarının aksine kimse giydiği kıyafet yüzünden, sarf ettiği sözcükler yüzünden, herhangi bir zamanda bulunduğu bir yer yüzünden herhangi bir kötülüğe maruz kalmayı hak etmez.

Psikoloji literatüründe ise mağduru suçlamaya yönelik eğilimler bazı kavramlarla açıklanmıştır. Bunlardan ikisi geri görüş yanlılığı (hindsight bias) ve adil dünya inancıdır (belief in a just world).

Geçmişte yaşanmış bir olayın ardından o olayın yaşanacağının öngörülebilir olduğu ve olaydaki aktörlerin de bunu bilebileceği düşüncesine geri görüş yanlılığı denir. Burada bahsedilen olaylar çoğu zaman sanıldığı kadar öngörülebilir de değildir. Örneğin tecavüz, hırsızlık gibi suçlarda dahi mağdur bu suçlara yönelik önlem almadığı oysa alması gerektiği düşünülerek suçlanabilmektedir ki örnekteki iki suç da öngörülebilecek olaylar değildir. Bu nedenle geri görüş yanlılığıyla yapılan suçlamalar da mağdur suçlayıcılığın kapsamına girmektedir. Yapılan araştırmalarda, mağdura karşı duyulan sempatinin ve faile karşı duyulan öfkenin mağdur suçlayıcılığı engellediği görülürken geri görüş yanlılığının mağdur suçlayıcılığı artırdığı bulunmuştur (Felson & Palmore, 2018.).

İnsanların, dünyanın adil bir yer olduğu inancıyla herkesin bu dünyada hak ettiğini yaşadığını/yaşayacağını düşünmesi ise adil dünya inancı ile açıklanır. Bu inanca göre kötü insanların başına kötü, iyi insanların başına ise iyi şeyler gelmektedir (Lerner, 1980.). Bu inanca sahip olan insanların tecavüz gibi suçlarda mağduru suçlama ihtimalinin daha yüksek olduğu bulunmuştur (Strömwall ve diğerleri, 2013). Bu insanlar mağdurun başına gelen kötü bir olayı mağdurun önceden yaptığı başka bir kötülüğün karşılığı olarak düşünür ki bunu mağdurun kim olduğunu bilmeden de yapar.

Bu yanlılıklar mağdur suçlayıcılığı artırırken mağdur suçlayıcılık da mağdurun yaşadığı olumsuz durumları artırır. Çünkü yaşadıkları mağduriyetten ötürü suçlanan mağdur ikinci bir mağduriyet yaşamış olur. Dahası mağdur suçlayıcılık aynı zamanda bireylerin başlarına kötü bir olay geldiğinde bunu paylaşmamasına da neden olabilir. Kendi mağduriyetlerinden sorumlu tutulacaklarını düşünen bireyler yaşadıklarını bildirmeye daha az meyilli olmaktadırlar (Weiss, 2010.). Sonuç olarak mağdur suçlayıcılık işlenen suçun açığa çıkmamasına, failin suç işlememiş gibi hayatına devam etmesine, mağdurunsa yaşadığı travmayı atlatamamasına yol açabilir.

Mağdur suçlayıcılıkta bir diğer olumsuz nokta failin mağdur suçlayıcı ifadelere dayanarak kendi eylemini yapmakta haklı olduğu fikrine kapılmasıdır. Fail bu yorumları suçuna meşruiyet zemini oluşturmak için kullanmaktadır. Bu nedenle mağduru suçlamak aynı zamanda faili aklamak anlamına gelmektedir.

Failin aklanması konusunda ise failin konumu da insanları yanıltabilir. Örneğin failin tanınmış ve saygın biri olması onun böyle bir suç işlemeyeceğine dair bir yargı oluşturabilir. Oysa #MeToo hareketindeki örnekler suç işlemeyeceği düşünülen kişilerin de suç işlediklerini ortaya çıkarmıştır.1

Mağdur suçlayıcılığın bitmesi için insanların yanlılıklar hakkında bilgi sahibi olup bunların da olumsuz sonuçlar doğurmasını engellemek adına geri görüş yanlılığı gibi yanlılıkları yapmamaya dikkat etmeleri gerekmektedir. Dahası bireyler, mağduru suçlayan ya da faili aklayan bir tutumla yorum yapmamalıdırlar. Bahsettiğim gibi bunlar mağdurun olumsuz yönde etkilenmesine neden olur. Bunlarla beraber mağduru suçlamak yerine asıl yapılması gereken mağdurun kendisini rahat ve güvende hissetmesini sağlamaktır.

Son olarak belirtmem gerekir ki mağdur suçlayıcılık ve dijital şiddet her birimizin maruz kaldığı/kalabileceği durumlardır. Bu durumlarla karşılaşıldığında uzmanlardan destek almaktan çekinilmemelidir. Suçlanması gereken de utanması gereken de mağdur değildir, hiçbir zaman olmamıştır.

Kaynaklar:

Felson, R. B., & Palmore, C. (2018). Biases in blaming victims of rape and other crime. Psychology of Violence, 8(3), 390–399. doi: 10.1037/vio0000168

Lerner, M. J. (1980). The Belief in a Just World: A Fundamental Delusion. New York, NY: Springer, 9–30. doi: 10.1007/978-1-4899-0448-5_2

Strömwall, L. A., Alfredson, H., and Landstrom, S. (2013). Blame attributions and rape: effects of belief in a just world and relationship level. Legal Criminol. Psychol. 18, 254–261. doi: 10.1111/j.2044-8333.2012.02044.x

Weiss, K. G. (2010). Too ashamed to report: Deconstructing the shame of sexual victimization.

Feminist Criminology, 5(3), 286–310. doi: 10.1177/1557085110376343 https://www.vox.com/a/sexual-harassment-assault-allegations-list

Dilanur Kantoğlu
Kadir Has Üniversitesinde Ekonomi ve Psikoloji bölümlerinde okumaktadır. İlgi duyduğu alanlar üzerinde yoğunlaşırken gönüllüsü olduğu SistersLab - Bilim ve Teknolojide Kadın Derneği’nde mültecilere, kadınlara ve çocuklara yaşamlarında onlara fayda sağlayabilecek yetkinlikleri kazandırabilmek için eğitimler vermektedir.

    Gençlerin ve Ebeveynlerin Dijital Şiddet Hakkında Bilmesi Gerekenler

    Önceki Yazı

    Kadınlara Yönelik Dijital Şiddetin Üstü Kapalı Hali: Ezenin Mizahı

    Sonraki Yazı

    İlginizi Çekebilir

    Yorumlar

    Yorum Yap

    More in Makale